Η Αποσύνθεση της Κοινωνίας

«Όταν το χρήμα είναι χαλασμένο, το στρες επικρατεί. Τσακωμοί και κατάθλιψη εγκαθίστανται.»

Η ζημιά που προκαλείται από το χαλασμένο χρήμα εκτείνεται πολύ πέρα από τα οικονομικά. Φτάνει στις πιο ενδόμυχες γωνιές της ανθρώπινης ζωής. Στις οικογένειες, στην υγεία, στην ψυχολογική ευημερία ολόκληρων πληθυσμών. Το να εντοπίσεις αυτές τις συνδέσεις σημαίνει να καταλάβεις ότι το σύστημα fiat δεν είναι απλώς μια οικονομική διάταξη αλλά ένας πολιτισμικός λειτουργικός μηχανισμός που έχει διαφθείρει κάθε θεσμό που αγγίζει.

Τα εκπαιδευτικά συστήματα σε όλο τον ανεπτυγμένο κόσμο έχουν γίνει ορατές θύματα της υποτίμησης του νομίσματος. Το μοτίβο είναι πιο έντονο στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά αντηχεί από τη Βρετανία έως την Αυστραλία. Από το 1971, οι δαπάνες ανά μαθητή έχουν αυξηθεί δραματικά. Περισσότερα χρήματα έχουν χυθεί στο σύστημα, περισσότεροι διαχειριστές έχουν προσληφθεί, περισσότερα κτίρια έχουν κατασκευαστεί, περισσότερα προγράμματα έχουν χρηματοδοτηθεί. Και όμως, τα αποτελέσματα των τεστ σε μαθηματικά, ανάγνωση και επιστήμη έχουν παραμείνει σταθερά ή έχουν μειωθεί. Περισσότερα χρήματα έχουν αγοράσει χειρότερα αποτελέσματα. Το κόστος της κολεγιακής εκπαίδευσης, εν τω μεταξύ, έχει υποστεί πληθωρισμό με ρυθμούς που επισκιάζουν ακόμη και τον γενικό δείκτη τιμών καταναλωτή. Ένα πτυχίο πανεπιστημίου που κόστιζε μερικές χιλιάδες δολάρια τη δεκαετία του 1970, τώρα κοστίζει δεκάδες ή εκατοντάδες χιλιάδες, αναγκάζοντας τους φοιτητές σε απίστευτα επίπεδα χρέους πριν κερδίσουν τον πρώτο τους μισθό. Το χρέος από φοιτητικά δάνεια μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες ξεπερνά τα 1,7 τρισεκατομμύρια δολάρια. Στο Ηνωμένο Βασίλειο ξεπερνά τα 200 δισεκατομμύρια λίρες. Στην Αυστραλία έχει φτάσει πάνω από 74 δισεκατομμύρια αυστραλιανά δολάρια. Σε κάθε έθνος που επέλεξε να χρηματοδοτήσει την εκπαίδευση, το βάρος διαστρεβλώνει τις επιλογές ζωής μιας ολόκληρης γενιάς: καθυστερεί την αγορά κατοικίας, καθυστερεί τον γάμο, καθυστερεί τα παιδιά, καθυστερεί όλα όσα συνιστούσαν κάποτε την κανονική πορεία της ενήλικης ζωής. Ο πληθωρισμός του κόστους εκπαίδευσης χωρίς αντίστοιχη αύξηση της εκπαιδευτικής ποιότητας είναι ένα κλασικό σύμπτωμα μιας fiat οικονομίας. Όταν το χρήμα είναι φθηνό και η πίστωση είναι άφθονη, οι θεσμοί καταλαμβάνουν το πλεόνασμα μέσω υψηλότερων τιμών παρά μέσω καλύτερων υπηρεσιών. Το κίνητρο είναι να πληθωρίζουν οι προϋπολογισμοί, να προσλαμβάνονται περισσότεροι διαχειριστές και να χρεώνεται περισσότερη δίδακτρα, όχι να εκπαιδεύονται οι μαθητές πιο αποτελεσματικά.

Η οικονομική πίεση των στάσιμων πραγματικών μισθών και των αυξανόμενων δαπανών έχει βαθιές συνέπειες για την οικογενειακή δομή που υποστηρίζει την κοινωνία. Όταν ένα νεαρό ζευγάρι δεν μπορεί να αντέξει οικονομικά ένα σπίτι, αναβάλλει τον γάμο. Όταν δεν μπορεί να αντέξει οικονομικά τα παιδιά, αναβάλλει ή παραιτείται από τη γονεϊκότητα. Τα δεδομένα από το 1971 καταγράφουν αυτή την αποσύνθεση με αμείλικτη ακρίβεια. Η μέση ηλικία του πρώτου γάμου έχει αυξηθεί σταθερά από τις αρχές της δεκαετίας του 1970. Είναι δελεαστικό να το αποδώσουμε σε πολιτισμικές αλλαγές, σε μεταβαλλόμενες στάσεις απέναντι στις σχέσεις και την προσωπική αυτονομία. Αλλά ο συγχρονισμός είναι πολύ ακριβής, πολύ συσχετισμένος με τα οικονομικά δεδομένα, για να είναι απλώς πολιτισμικός. Οι νέοι δεν αποφάσισαν ξαφνικά το 1971 ότι ο γάμος ήταν παράξενος. Ανακάλυψαν με το πέρασμα του χρόνου ότι δεν μπορούσαν να τον αντέξουν οικονομικά. Για όσους παντρεύτηκαν, το οικονομικό στρες της εποχής του fiat χρήματος έχει κάνει τη διατήρηση ενός γάμου ολοένα και πιο δύσκολη. Τα ποσοστά διαζυγίων αυξήθηκαν απότομα μετά το 1971, από κάτω από 10% σε πάνω από 25%. Το οικονομικό στρες αναφέρεται σταθερά ως η κύρια αιτία συζυγικών συγκρούσεων και διαλύσεων. Όταν το χρήμα είναι χαλασμένο, το στρες εισχωρεί σε κάθε γωνία της ζωής. Οι καυγάδες γίνονται χρόνιοι. Η κατάθλιψη εγκαθίσταται. Η οικογένεια, η πιο θεμελιώδης μονάδα του ανθρώπινου πολιτισμού, ραγίζει υπό πιέσεις που δεν είναι προσωπικές αποτυχίες αλλά συστημικές συνέπειες ενός χαλασμένου νομισματικού θεμελίου. Τα δεδομένα γονιμότητας είναι ίσως ο πιο ανησυχητικός δείκτης από όλους. Από το 1971, ο αριθμός των παιδιών που γεννιούνται ανά γυναίκα έχει μειωθεί με ρυθμό που, εάν συνεχιστεί, οδηγεί σε μαθηματική βεβαιότητα πληθυσμιακής συρρίκνωσης. Αποτυγχάνουμε να αναπαραχθούμε με ρυθμούς αντικατάστασης, όχι λόγω φιλοσοφικής απόρριψης της γονεϊκότητας, αλλά επειδή οι οικονομικές συνθήκες που είναι απαραίτητες για την υποστήριξη των οικογενειών έχουν υπονομευθεί συστηματικά. Εάν δεν αντιστρέψουμε την πορεία, οι δημογραφικές επιπτώσεις είναι υπαρξιακές.

Τα παιδιά που γεννιούνται σε αυτό το κατακερματισμένο τοπίο φέρουν το βαρύτερο βάρος. Το ποσοστό των παιδιών που ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας έχει αυξηθεί σημαντικά από το 1971. Το ποσοστό των παιδιών που γεννιούνται από ανύπαντρες μητέρες έχει εκτοξευθεί. Χωρίς σταθερές οικογένειες με δύο γονείς, τα παιδιά χάνουν την ισορροπία, την υποστήριξη και τη σταθερότητα που γενιές ανθρώπινης εμπειρίας έχουν δείξει ότι είναι απαραίτητες για την υγιή ανάπτυξη. Και μετά υπάρχει η κρίση υγείας. Όταν τα καθημερινά αγαθά είναι πολύ ακριβά, οι γονείς κάνουν θυσίες που συχνά εκδηλώνονται στην επιδείνωση της σωματικής ευεξίας των παιδιών τους. Δεν είναι σύμπτωση ότι τα ποσοστά παιδικής παχυσαρκίας έγιναν αναγνωρισμένη ανησυχία δημόσιας υγείας από τη δεκαετία του 1970. Φθηνά, επεξεργασμένα, θρεπτικά τρόφιμα έγιναν η οικονομική προεπιλογή για οικογένειες που αγωνίζονται να ταΐσουν τα παιδιά τους με μειούμενους πραγματικούς μισθούς. Η Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων, αιχμαλωτισμένη από τις ίδιες διαστρεβλώσεις κινήτρων που ταλανίζουν κάθε θεσμό σε μια fiat οικονομία, έχει συνεχώς προωθήσει διατροφικά μοτίβα που προτεραιοποιούν την εταιρική κερδοφορία έναντι της ανθρώπινης υγείας. Η απάντηση του συστήματος υγείας είναι χαρακτηριστικά fiat: ρίξε χρήμα στο πρόβλημα. Αλλά τα χρήματα δεν πηγαίνουν σε γιατρούς, διατροφολόγους ή προληπτική φροντίδα. Πηγαίνουν σε διαχειριστές. Η αναλογία διαχειριστών υγείας προς γιατρούς έχει εκτοξευθεί από τη δεκαετία του 1970, μια γραφειοκρατική φούσκα που αυξάνει το κόστος χωρίς να βελτιώνει τα αποτελέσματα. Το σύστημα βελτιστοποιείται για εξαγωγή εσόδων, όχι για υγεία. Το αποτέλεσμα είναι ένας κύκλος ανάδρασης που θα ήταν σκοτεινά κωμικό αν δεν ήταν τόσο καταστροφικός. Ένα νομισματικό σύστημα που υποβαθμίζει τους μισθούς ωθεί τις οικογένειες προς φθηνά, επεξεργασμένα τρόφιμα. Η επακόλουθη κρίση υγείας δημιουργεί ζήτηση για φαρμακευτικές και ιατρικές παρεμβάσεις. Η βιομηχανία υγείας, πλούσια από τυπωμένο χρήμα και προστατευμένη από την ανταγωνιστική πίεση από την κατοχή ρυθμιστικών θεσμών, επεκτείνει το διοικητικό της μηχανισμό αντί να βελτιώσει τα αποτελέσματα. Το κόστος αυξάνεται. Η υγεία όχι. Και ο κύκλος συνεχίζεται, χρηματοδοτούμενος από τον ίδιο εκτυπωτή χρήματος που προκάλεσε τη διατροφική πτώση εξαρχής. Αυτή είναι η fiat παγίδα εφαρμοσμένη στο ίδιο το ανθρώπινο σώμα: ένα σύστημα που σιωπηλά παράγει την ασθένεια και μετά κερδίζει από τη θεραπεία.

Η ζημιά που προκαλείται από το fiat χρήμα δεν είναι μόνο οικονομική. Είναι ψυχολογική. Όταν ένα νομισματικό σύστημα τιμωρεί την αποταμίευση και ανταμείβει τη δαπάνη, δεν αλλάζει μόνο το τι κάνουν οι άνθρωποι με τα χρήματά τους. Αλλάζει τον τρόπο που σκέφτονται, τον τρόπο που αισθάνονται και τον τρόπο που σχετίζονται με το ίδιο το μέλλον.

Οι οικονομολόγοι χρησιμοποιούν τον όρο «χρονική προτίμηση» για να περιγράψουν τον βαθμό στον οποίο ένα άτομο προτιμά το παρόν έναντι του μέλλοντος. Μια χαμηλή χρονική προτίμηση σημαίνει ότι είστε διατεθειμένοι να αναβάλλετε την ικανοποίηση, να επενδύετε, να χτίζετε αργά προς κάτι διαρκές. Μια υψηλή χρονική προτίμηση σημαίνει ότι το θέλετε τώρα, γιατί το μέλλον φαίνεται αβέβαιο, απρόσιτο ή απλά δεν αξίζει τον κόπο να το σχεδιάσετε. Οι υγιείς πολιτισμοί χτίζονται από ανθρώπους με χαμηλή χρονική προτίμηση: τους κτίστες καθεδρικών, τους αποταμιευτές, τους γονείς που φυτεύουν δέντρα κάτω από τη σκιά των οποίων δεν θα καθίσουν ποτέ. Το fiat χρήμα αυξάνει συστηματικά τη χρονική προτίμηση ολόκληρων πληθυσμών. Ο μηχανισμός είναι απλός. Όταν οι αποταμιεύσεις σας χάνουν αγοραστική δύναμη κάθε χρόνο, η λογική αντίδραση είναι να ξοδέψετε τώρα. Όχι επειδή είστε παρορμητικοί ή ανεύθυνοι, αλλά επειδή το ίδιο το χρήμα σας λέει ότι το μέλλον αξίζει λιγότερο από το παρόν. Το καταναλωτικό χρέος εκτινάσσεται, όχι επειδή μια γενιά ξαφνικά έχασε την πειθαρχία της, αλλά επειδή το δανεισμός έναντι του αύριο έχει μαθηματικό νόημα όταν το νόμισμα του αύριο αγοράζει λιγότερα. Η εξάπλωση των σχεδίων αγοράς-τώρα-πληρωμή-αργότερα, των εφαρμογών τζόγου, των παγίδων συνδρομής και των οικονομιών μικροσυναλλαγών δεν αποτελεί αποτυχία της ατομικής θέλησης. Είναι η απόλυτα λογική συμπεριφορά ανθρώπων που ζουν μέσα σε ένα σύστημα που τιμωρεί την υπομονή.

Οι ψυχολογικές συνέπειες εκτείνονται πολύ πέρα από τις συνήθειες δαπανών. Όταν το μέλλον φαίνεται απρόσιτο, το άγχος γίνεται χρόνιο. Το αυξανόμενο κύμα κατάθλιψης, αγχωδών διαταραχών και γενικής απελπισίας που έχει σαρώσει τον ανεπτυγμένο κόσμο από τη δεκαετία του 1970 δεν εξηγείται επαρκώς από τα κοινωνικά δίκτυα ή από κάποια ξαφνική ευθραυστότητα του χαρακτήρα. Είναι η προβλέψιμη συναισθηματική αντίδραση πληθυσμών που αισθάνονται, ακόμα κι αν δεν μπορούν να το εκφράσουν, ότι το σύστημα είναι στημένο εναντίον της ικανότητάς τους να χτίσουν μια σταθερή ζωή. Ο νέος πτυχιούχος που είναι θαμμένος στα φοιτητικά χρέη, ο μεσήλικας εργαζόμενος που δεν μπορεί να συνταξιοδοτηθεί, η οικογένεια που αποταμιεύει επιμελώς και ακόμα μένει πίσω: αυτά δεν είναι προσωπικές αποτυχίες. Είναι συστημικά αποτελέσματα, και η ψυχή τα απορροφά ως απελπισία.

Υπάρχει ένα πιο σκοτεινό συμπέρασμα. Όταν οι άνθρωποι δεν μπορούν να χτίσουν προς κάτι, μερικοί επιλέγουν να κάψουν πράγματα. Η άνοδος του πολιτικού εξτρεμισμού, του μηδενισμού και του κοινωνικού θυμού που χαρακτηρίζει την εποχή μας δεν είναι ένα μυστήριο που απαιτεί περίπλοκες θεωρίες. Είναι η αναπόφευκτη αντίδραση πληθυσμών που έχουν σιωπηλά κλαπεί από την ικανότητά τους να σχεδιάζουν, να συσσωρεύουν, να προοδεύουν. Όταν το μέλλον είναι κλειστό, το παρόν γίνεται πεδίο μάχης. Η οικονομία της προσοχής εκμεταλλεύεται αυτό τέλεια: τα κοινωνικά δίκτυα τροφοδοτούν τον ίδιο κύκλο ντοπαμίνης βραχυπρόθεσμης διάρκειας που ενθαρρύνει το fiat χρήμα, δημιουργώντας έναν κύκλο ανατροφοδότησης παρορμήσεων, απόσπασης προσοχής και δυσαρέσκειας που κρατά τους ανθρώπους να καταναλώνουν χωρίς ποτέ να νιώθουν ικανοποιημένοι. Το υγιές χρήμα αντιστρέφει το σήμα. Όταν η αποταμίευση ανταμείβεται, όταν μια μονάδα νομίσματος αγοράζει περισσότερα αύριο από ό,τι σήμερα, η υπομονή γίνεται και πάλι λογική. Η παρορμητική επιθυμία να καταναλώσουμε τα πάντα τώρα δίνει τη θέση της στην επιθυμία να χτίσουμε κάτι διαρκές. Η ψυχολογική αλλαγή δεν είναι ασήμαντη, είναι πολιτισμική. Το Bitcoin δεν αλλάζει απλώς το τραπεζικό σας υπόλοιπο. Αλλάζει τη σχέση σας με το μέλλον. Και ένας πληθυσμός που πιστεύει στο μέλλον είναι ένας πληθυσμός που το χτίζει.

Όταν η εκπαίδευση αποτυγχάνει και οι οικονομικές ευκαιρίες εξαφανίζονται, οι άνθρωποι αρχίζουν να συμπεριφέρονται ανάρμοστα. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1970, τα ποσοστά φυλάκισης αυξήθηκαν δραματικά σε όλο τον εκβιομηχανισμένο κόσμο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες έγιναν το πιο έκδηλο παράδειγμα, μεταμορφώνοντας στον κορυφαίο φυλακιστή του πλανήτη, αλλά οι πληθυσμοί των φυλακών αυξήθηκαν επίσης απότομα στο Ηνωμένο Βασίλειο, την Αυστραλία και σε μεγάλο μέρος της Δυτικής Ευρώπης. Η αιτία δεν ήταν μια ξαφνική παγκόσμια επιδημία εγκληματικότητας. Ήταν η οικονομική απελπισία που οδηγούσε σε κοινωνική δυσλειτουργία. Μια κοινωνία που έχει χάσει την ικανότητα να παρέχει ευκαιρίες στους πολίτες της καταφεύγει αναπόφευκτα στην τιμωρία ως υποκατάστατο της ευημερίας. Το ποσοστό των νέων ενηλίκων που ζουν με τους γονείς τους έχει αυξηθεί σταθερά από το 1971, επειδή μια ολόκληρη γενιά δεν μπορεί να αντέξει οικονομικά την ανεξάρτητη διαβίωση. Η συσχέτιση μεταξύ της απόσπασης του χρυσού προτύπου και της συστηματικής αποσύνθεσης κοινωνικών δεικτών σε όλο τον ανεπτυγμένο κόσμο δεν είναι σύμπτωση. Είναι αιτιότητα. Το σπασμένο χρήμα σπάει ό,τι είναι χτισμένο πάνω του.