Το Πρόβλημα του Πολιτισμού

"Ο πολιτισμός είναι, στον πυρήνα του, μια μηχανή συντονισμού."

Οι μεγαλύτερες επιτυχίες της ανθρωπότητας δεν είναι ατομικές. Είναι συνεργατικές. Κανένας άνθρωπος δεν ξέρει πώς να φτιάξει ένα μολύβι, πόσο μάλλον ένα smartphone. Σκεφτείτε για μια στιγμή το ταπεινό μολύβι: το ξύλο προέρχεται από το Όρεγκον, το γραφίτη από τη Σρι Λάνκα, το καουτσούκ από τη Μαλαισία, το χρώμα από το Κάνσας. Χιλιάδες άγνωστοι που δεν θα συναντηθούν ποτέ, που μιλούν διαφορετικές γλώσσες και λατρεύουν διαφορετικούς θεούς, που έχουν ριζικά διαφορετικές απόψεις για την πολιτική, τον πολιτισμό και το νόημα της ζωής, συνεργάζονται απρόσκοπτα για να παράγουν ένα απλό εργαλείο που κοστίζει λιγότερο από ένα δολάριο. Αυτό είναι το θαύμα του πολιτισμού. Όχι οι πυραμίδες, όχι η προσελήνωση, όχι το διαδίκτυο, αν και όλα αυτά είναι μεγαλειώδη. Το πραγματικό θαύμα είναι ο ίδιος ο συντονισμός. Είναι το αόρατο δίκτυο εμπιστοσύνης και ανταλλαγής που επιτρέπει σε οκτώ δισεκατομμύρια άτομα, σκορπισμένα σε όλες τις ηπείρους, να συνεργάζονται σε ένα περίπλοκο μπαλέτο παραγωγής και κατανάλωσης που κανένας κεντρικός σχεδιαστής δεν θα μπορούσε ποτέ να οργανώσει. Ο πολιτισμός είναι, στον πυρήνα του, μια μηχανή συντονισμού. Είναι το λειτουργικό σύστημα που επιτρέπει σε εκατομμύρια αγνώστους να εμπιστεύονται αρκετά ο ένας τον άλλον ώστε να συνεργάζονται. Και όπως κάθε λειτουργικό σύστημα, απαιτεί ένα αξιόπιστο σήμα, μια κοινή γλώσσα αξίας που όλοι μπορούν να συμφωνήσουν. Αυτό το σήμα είναι το χρήμα.

Αν ζείτε σε μια φυλή 150 ατόμων, δεν χρειάζεστε χρήμα. Έχετε μνήμη. Ξέρετε ότι δώσατε στην Alice λίγο κρέας την περασμένη εβδομάδα, και ξέρετε ότι η Alice είναι αξιόπιστη, θα σας ανταποδώσει την εύνοια όταν τη χρειαστείτε. Ξέρετε ότι ο Bob είναι τεμπέλης και δεν πρέπει να του δανείζετε εργαλεία. Η καταγραφή του ποιος χρωστάει τι σε ποιον είναι κατανεμημένη στα μυαλά της φυλής, διατηρείται από τη φήμη, τα κουτσομπολιά και την πανταχού παρούσα ευθύνη του να ζεις σε μια μικρή κοινότητα όπου όλοι παρακολουθούν όλους. Αυτός είναι ο αριθμός Ντάνμπαρ σε δράση. Ο ανθρωπολόγος Robin Dunbar παρατήρησε ότι οι άνθρωποι μπορούν να διατηρούν σταθερές κοινωνικές σχέσεις με περίπου 150 άτομα.

Πέρα από αυτό το όριο, ο γνωστικός μας εξοπλισμός αρχίζει να αποτυγχάνει. Δεν μπορούμε να παρακολουθήσουμε ποιος είναι αξιόπιστος και ποιος όχι. Δεν μπορούμε να θυμηθούμε κάθε εύνοια που δώσαμε και κάθε χρέος που χρωστάμε. Η νοητική καταγραφή ξεχειλίζει. Αλλά ο πολιτισμός κλιμακώνεται πολύ πέρα από 150 άτομα. Κλιμακώνεται σε 150 εκατομμύρια, σε 8 δισεκατομμύρια. Σε αυτήν την κλίμακα, η μνήμη είναι εντελώς ανεπαρκής. Δεν μπορείτε να θυμηθείτε αν ο άγνωστος που σας πουλάει ψωμί στην αγορά είναι ειλικρινής. Δεν μπορείτε να αξιολογήσετε αν η εταιρεία στην άλλη άκρη του πλανήτη θα τηρήσει τη συμφωνία της. Χρειαζόμαστε μια εξωτερική καταγραφή, ένα κοινό αρχείο αξίας που όλοι συμφωνούν, που διατηρείται πέρα από την ατομική μνήμη και που δεν μπορεί εύκολα να παραποιηθεί. Αυτό μας φέρνει στην κεντρική ευπάθεια όλης της καταγεγραμμένης ιστορίας: Ποιος ελέγχει την καταγραφή;

Για πέντε χιλιάδες χρόνια, η απάντηση σε αυτή την ερώτηση ήταν: ο Άρχοντας. Είτε ήταν οι ιερείς της αρχαίας Σουμέρας που καταγράφουν αποθέματα σιταριού σε πήλινες πλάκες, είτε οι Αυτοκράτορες της Ρώμης που έκοβαν νομίσματα με την εικόνα τους, είτε οι Κεντρικές Τράπεζες της σύγχρονης εποχής που δημιουργούν ψηφία σε ηλεκτρονικά υπολογιστικά φύλλα, ο καταγραφέας ήταν πάντα κεντρικοποιημένος. Και επειδή είναι κεντρικοποιημένος, είναι διαφθαρτός. Υπάρχει ένα ελάττωμα στην ανθρώπινη φύση που εμφανίζεται σε κάθε δομή εξουσίας κατά τη διάρκεια της ιστορίας, χωρίς ούτε μία εξαίρεση. Είναι αυτό: αν μια ομάδα ανθρώπων ανακαλύψει ότι μπορεί να δημιουργήσει δωρεάν αξία για τον εαυτό της με την επεξεργασία του καταγραφέα, τελικά θα το κάνει. Ο πειρασμός είναι απλώς πολύ μεγάλος. Δεν έχει σημασία πόσο ευγενείς είναι οι αρχικές προθέσεις, πόσο σοφοί φαίνονται οι άρχοντες ή πόσα μέτρα ασφαλείας έχουν τεθεί. Η πόρτα υπάρχει, και θα ανοιχτεί. Πάντα ξεκινάει αργά. Ένας βασιλιάς χρειάζεται να χρηματοδοτήσει έναν πόλεμο, αλλά η αύξηση των φόρων είναι πολιτικά επικίνδυνη. Έτσι, συγκεντρώνει τα χρυσά νομίσματα, τα λιώνει, προσθέτει λίγο χαλκό και τα επανακυκλοφορεί με την ίδια ονομαστική αξία. Έχει «δημιουργήσει» χρήμα. Ο πληθυσμός δεν το παρατηρεί αρχικά. Τα νομίσματα ακόμη μοιάζουν με νομίσματα. Αλλά το σήμα, το μέτρο με το οποίο βαθμονομείται κάθε οικονομική δραστηριότητα, έχει διαστρεβλωθεί.

Σκεφτείτε τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, τον πιο ισχυρό πολιτισμό που γνώρισε ο αρχαίος κόσμος. Ο Δηνάριος ήταν το ασημένιο πρότυπο του κόσμου. Στην εποχή του Αυγούστου, περίπου κατά τη γέννηση του Χριστού, ο Δηνάριος ήταν 95% καθαρό ασήμι. Ήταν ένα αξιόπιστο μέτρο. Οι έμποροι μπορούσαν να το εμπιστευτούν. Οι στρατιώτες μπορούσαν να το αποταμιεύσουν. Οι οικογένειες μπορούσαν να σχεδιάσουν γύρω από αυτό. Η οικονομία άνθισε επειδή τα θεμέλια ήταν γερά. Αλλά κατά τη διάρκεια τριών αιώνων, αυτοκράτορας μετά αυτοκράτορα αντιμετώπισε κρίσεις, πανώλεις, εισβολές βαρβάρων, φουσκωμένες γραφειοκρατίες και την ακόρεστη όρεξη ενός επεκτεινόμενου στρατού. Για να τα πληρώσουν όλα, υποτίμησαν το νόμισμα. Λίγο χαλκό εδώ, λίγο μόλυβδο εκεί. Μέχρι το έτος 270 μ.Χ., ο Δηνάριος περιείχε μόνο 0,5% ασήμι. Ήταν, στην ουσία, ένα χαλκένιο νόμισμα βουτηγμένο σε λεπτό στρώμα ασημιού, ένα ψέμα που προσποιούνταν ότι είναι χρήμα. Οι συνέπειες ήταν καταστροφικές και προβλέψιμες. Ο στρατός απαιτούσε υψηλότερους μισθούς για να αντισταθμίσει τα άχρηστα νομίσματα που έπαιρνε. Οι έμποροι συσσώρευαν πραγματικά αγαθά αντί να δέχονται υποτιμημένο νόμισμα. Οι εμπορικές διαδρομές κατέρρευσαν καθώς εξατμιζόταν η εμπιστοσύνη. Η Αυτοκρατορία δεν απλώς χρεοκόπησε, απέτυχε δομικά επειδή έχασε την ικανότητα συντονισμού. Όταν σπάει το μέτρο, σπάει και ο πολιτισμός. Η Ρώμη δεν έπεσε από τους βαρβάρους στις πύλες. Έπεσε από τους πλαστογράφους στο νομισματοκοπείο.

Αυτό δεν είναι απλώς αρχαία ιστορία. Είναι η προεπιλεγμένη ρύθμιση της σύγχρονης διακυβέρνησης, η βαρυτική έλξη που νιώθει κάθε νομισματικό σύστημα. Όταν το χρήμα είναι διαφθαρμένο, η διαφθορά γίνεται μια λογική στρατηγική. Τα κίνητρα διαστρεβλώνονται με προβλέψιμους τρόπους. Αν εσείς εργάζεστε σκληρά και αποταμιεύετε, οι αποταμιεύσεις σας αραιώνονται από τον πληθωρισμό, αργά στην αρχή, μετά με αυξανόμενη ταχύτητα καθώς η εκτύπωση επιταχύνει. Αν εσείς δανειστείτε χρήματα και αγοράσετε περιουσιακά στοιχεία, ακίνητα, μετοχές, οτιδήποτε με σταθερή προσφορά, ο πληθωρισμός ξεπλένει το χρέος σας ενώ αυξάνει την τιμή των κατοχών σας. Το σύστημα διδάσκει ένα σαφές και καταστροφικό μάθημα: μην παράγετε. Εξάγετε. Μην αποταμιεύετε. Κερδοσκοπείτε. Μην χτίζετε για το μέλλον. Πιάστε ό,τι μπορείτε σήμερα, γιατί αύριο τα χρήματά σας θα αγοράσουν λιγότερα. Οι συνέπειες διαδίδονται σε κάθε θεσμό. Οι πιο ταλαντούχα μυαλά απομακρύνονται από τη μηχανική, την ιατρική, τη διδασκαλία και τις παραγωγικές τέχνες. Κατευθύνονται προς τα οικονομικά, τη λόμπινγκ, την κερδοσκοπία σε ακίνητα και το δίκαιο, τα κέντρα Cantillon.

Εκεί το νεοδημιουργημένο χρήμα εισέρχεται πρώτα στο σύστημα και εκεί η εγγύτητα στον εκτυπωτή χρήματος προσδίδει το μεγαλύτερο πλεονέκτημα. Χτίζουμε θεσμούς των οποίων το επιχειρηματικό μοντέλο δεν είναι η αριστεία στην υπηρεσία αλλά η πρόσβαση στη βρύση του χρήματος. Δεν ανταμείβουμε όσους δημιουργούν αξία αλλά όσους τοποθετούνται για να την κατακτήσουν. Αυτό είναι το Πολιτισμικό Πρόβλημα στην πιο αγνή του μορφή. Δεν είναι ότι έχουμε κακούς ηγέτες, αν και συχνά έχουμε. Δεν είναι ότι μας λείπουν καλές πολιτικές, αν και οι πολιτικές μας είναι συχνά λανθασμένες. Το πρόβλημα είναι πιο θεμελιώδες από κάθε ηγέτη ή πολιτική. Το πρόβλημα είναι το ίδιο το θεμέλιο. Προσπαθούμε να χτίσουμε έναν ψηφιακό, διασυνδεδεμένο, δυνητικά διαστρικό πολιτισμό πάνω σε μια νομισματική τεχνολογία που βασίζεται στην αυτοσυγκράτηση των ηγετών, μια στρατηγική που έχει αποτύχει εκατό τοις εκατό κάθε φορά σε όλη την καταγεγραμμένη ιστορία. Η βαθύτερη ερώτηση που θέτει αυτό το βιβλίο δεν είναι «Ποια είναι η καλύτερη πολιτική;» Η ερώτηση είναι: «Ποιο είναι το καλύτερο θεμέλιο;»