Η Παγίδα του Fiat

“Το απεριόριστα πληθωριστικό fiat χρήμα είναι το μεγαλύτερο μαγικό τρικ και η πιο σκοτεινή κακή δύναμη στην ιστορία.”

Το fiat χρήμα φαίνεται ασφαλές. Φαίνεται σταθερό και οικείο. Μεγαλώνουμε κερδίζοντάς το, αποταμιεύοντάς το και πληρώνοντας τους φόρους μας με αυτό. Είναι η μονάδα λογαριασμού των μισθών μας, η ουσία που οι τράπεζες αποθηκεύουν για μας, το μέσο ανταλλαγής που χρησιμοποιούμε για να αγοράσουμε τα πάντα, από τρόφιμα έως ακίνητα. Είναι τόσο βαθιά υφανμένο στο πλαίσιο της καθημερινότητας που οι περισσότεροι ποτέ δεν σταματούν να αμφισβητούν τη φύση του, τις ρίζες του ή την αναπόφευκτη τροχιά του. Αλλά κάτω από αυτή την επιφάνεια της κανονικότητας, το fiat χρήμα είναι μια χρονοβόμβα. Ενθαρρύνει τη βραχυπρόθεσμη σκέψη, εμπλουτίζει τους ήδη ισχυρούς και κλέβει σιωπηλά τον μέσο άνθρωπο από το μέλλον του. Είναι ο λόγος που όλα φαίνονται πιο ακριβά, γιατί η μεσαία τάξη εξαφανίζεται και γιατί πρέπει να τρέχουμε πιο γρήγορα κάθε χρόνο μόνο για να παραμείνουμε στην ίδια θέση. Καλώς ήλθατε στην παγίδα του fiat: μια φυλακή τόσο άνετη που οι περισσότεροι κρατούμενοι δεν συνειδητοποιούν ότι είναι φυλακισμένοι.

Ο πληθωρισμός συχνά παρουσιάζεται στο κοινό ως ένα μικρό, αποδεκτό κόστος της οικονομικής ανάπτυξης. Ένα σταθερό 2% ετησίως που «διεγείρει» την οικονομία. Στην πραγματικότητα, ο πληθωρισμός είναι ένας κρυφός φόρος σε όσους κρατούν μετρητά ή κερδίζουν σταθερούς μισθούς. Είναι φορολογία χωρίς εκπροσώπηση, που επιβάλλεται χωρίς συζήτηση, αντλείται χωρίς συγκατάθεση και διανέμεται με βάναυση ανισότητα. Για να κατανοήσετε πώς λειτουργεί ο πληθωρισμός στο πιο θεμελιώδες του επίπεδο, σκεφτείτε ένα νοητικό πείραμα. Φανταστείτε μια μικροσκοπική οικονομία με μόνο δύο πράγματα: δέκα μήλα και δέκα δολάρια. Με την προσφορά και τη ζήτηση σε ισορροπία, η φυσική τιμή ενός μήλου είναι ένα δολάριο. Τώρα φανταστείτε ότι η αρχή που ελέγχει τη χρηματική ποσότητα αποφασίζει να την διπλασιάσει, τυπώνοντας άλλα δέκα δολάρια, φέρνοντας το σύνολο στα είκοσι. Ο αριθμός των μήλων δεν έχει αλλάξει. Η ποιότητα των μήλων δεν έχει βελτιωθεί. Τίποτα πραγματικό δεν έχει προστεθεί στην οικονομία. Αλλά τώρα είκοσι δολάρια κυνηγούν τα ίδια δέκα μήλα. Η αγορά επανακαθορίζει την ισορροπία: ένα μήλο κοστίζει τώρα δύο δολάρια. Τα μήλα δεν έγιναν πιο πολύτιμα. Τα χρήματα έγιναν λιγότερο πολύτιμα. Η αγοραστική δύναμη κάθε δολαρίου μειώθηκε στο μισό. Αυτός είναι ο πληθωρισμός στην πιο αγνή του μορφή: περισσότερα χρήματα κυνηγούν την ίδια ποσότητα αγαθών, με αποτέλεσμα υψηλότερες τιμές. Η κρίσιμη διορατικότητα είναι ότι δεν δημιουργήθηκε πλούτος. Απλώς αναδιανεμήθηκε, από αυτούς που κρατούσαν τα αρχικά δολάρια σε αυτούς που έλαβαν πρώτοι τα νέα τυπωμένα δολάρια.

Αυτά δεν διδάσκονται στα σχολεία. Ο πληθωρισμός δεν επηρεάζει όλους εξίσου. Όταν δημιουργείται νέο χρήμα, εισέρχεται στην οικονομία μέσω συγκεκριμένων καναλιών, μέσω τραπεζών, εταιρειών, κρατικών συμβάσεων και αγορών περιουσιακών στοιχείων. Οι άνθρωποι πιο κοντά στην πηγή ωφελούνται πρώτοι, επειδή μπορούν να χρησιμοποιήσουν το νέο χρήμα πριν προσαρμοστούν οι τιμές. Αγοράζουν περιουσιακά στοιχεία, επενδύουν στις αγορές και κλειδώνουν τα κέρδη τους ενώ η αγοραστική δύναμη κάθε δολαρίου παραμένει σχετικά ανέπαφη. Εν τω μεταξύ, οι απλοί άνθρωποι, αυτοί που ζουν με μισθούς ή σταθερά εισοδήματα, νιώθουν τον πληθωρισμό αργότερα, αφού οι τιμές έχουν ήδη αυξηθεί. Μέχρι να φτάσει το νέο χρήμα στον μέσο εργαζόμενο, η αγορά έχει ήδη επαναπροσδιορίσει τις τιμές. Το κόστος στέγασης, τροφής, υγειονομικής περίθαλψης και εκπαίδευσης έχει ήδη ανέβει. Οι μισθοί του εργαζόμενου όχι. Αυτό το φαινόμενο, που εντοπίστηκε από τον οικονομολόγο του δέκατου όγδοου αιώνα Richard Cantillon, εξηγεί γιατί ο πλούτος συγκεντρώνεται στα χέρια εκείνων που βρίσκονται πιο κοντά στις κεντρικές τράπεζες και τη νομισματική πολιτική. Δεν είναι θεωρία συνωμοσίας. Είναι δομικό χαρακτηριστικό του τρόπου λειτουργίας του fiat χρήματος. Το σύστημα είναι σχεδιασμένο, είτε σκόπιμα είτε ως επακόλουθο της αρχιτεκτονικής του, να μεταφέρει πλούτο από τους μισθωτούς στους κατόχους περιουσιακών στοιχείων, από την περιφέρεια στο κέντρο, από τους πολλούς στους λίγους.

Τα fiat συστήματα είναι εγγενώς βασισμένα στο χρέος. Σε μια fiat οικονομία, το χρήμα είναι χρέος. Όταν οι κυβερνήσεις ξοδεύουν περισσότερα από όσα κερδίζουν, δανείζονται. Όταν οι καταναλωτές θέλουν περισσότερα από όσα μπορούν να αντέξουν, δανείζονται. Όταν οι επιχειρήσεις θέλουν να επεκταθούν, δανείζονται. Ολόκληρο το σύστημα εξαρτάται από τη συνεχή επέκταση της πίστωσης. Οι κεντρικές τράπεζες διατηρούν αυτή τη μηχανή σε λειτουργία κρατώντας τα επιτόκια τεχνητά χαμηλά, κάνοντας το δανεισμό φθηνό και την αποταμίευση ανεπιθύμητη. Όταν το χρέος γίνεται πολύ βαρύ, τυπώνουν περισσότερο χρήμα για να το καλύψουν. Αυτό έχει δημιουργήσει τη μεγαλύτερη φούσκα χρέους στην ανθρώπινη ιστορία. Κατά τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, το παγκόσμιο χρέος υπερβαίνει τα 300 τρισεκατομμύρια δολάρια, περισσότερο από τρεις φορές την ετήσια οικονομική παραγωγή ολόκληρου του πλανήτη. Τα μαθηματικά είναι αναπόφευκτα. Αν τα επιτόκια ανέβουν, το χρέος γίνεται απλησίαστο. Αν συνεχιστεί η τυπωματική πολιτική, το νόμισμα γίνεται άχρηστο. Κάθε διαδρομή οδηγεί στο ίδιο συμπέρασμα: μια αναμέτρηση. Το σύστημα δεν είναι απλώς εύθραυστο, είναι παγιδευμένο σε μια θανάσιμη σπείρα της δικής του δημιουργίας, όπου κάθε παρέμβαση δημιουργεί τις συνθήκες που απαιτούν την επόμενη, μεγαλύτερη παρέμβαση. Κάθε γύρος τυπώματος αραιώνει περαιτέρω το νόμισμα, που απαιτεί περισσότερο τυπωμα για την εξυπηρέτηση των ίδιων χρεών, που αραιώνει ακόμη περισσότερο το νόμισμα. Δεν υπάρχει ισορροπία. Υπάρχει μόνο επιτάχυνση προς το αναπόφευκτο.

Η αρχιτεκτονική αυτής της παγίδας δεν ήταν ένα τυχαίο ατύχημα της ιστορίας. Σχεδιάστηκε κρυφά, από μια μικρή ομάδα ισχυρών ανδρών που καταλάβαιναν ακριβώς τι δημιουργούσαν. Τον Νοέμβριο του 1910, έξι από τους πιο επιδραστικούς άνδρες της αμερικανικής χρηματοοικονομικής σκηνής ανέβηκαν σε ένα ιδιωτικό τρένο στο Hoboken του New Jersey, με προορισμό το Jekyll Island στα ανοιχτά της Georgia. Ταξίδεψαν με ψεύτικα ονόματα, κρύβοντας ακόμη και από τους υπαλλήλους του τρένου την πραγματική τους ταυτότητα. Η ομάδα περιλάμβανε τον γερουσιαστή Nelson Aldrich, πρόεδρο της Εθνικής Νομισματικής Επιτροπής, τον Abraham Piatt Andrew, βοηθό γραμματέα του Υπουργείου Οικονομικών, τον Paul Warburg, έναν Γερμανικής καταγωγής τραπεζίτη που ήταν ο πιο φανατικός υποστηρικτής της μεταρρύθμισης της κεντρικής τράπεζας, τον Frank Vanderlip, πρόεδρο της National City Bank της Νέας Υόρκης, τον Henry Davison, ανώτερο συνεργάτη της J.P. Morgan, και τον Charles Norton, πρόεδρο της First National Bank.

Μαζί, αυτοί οι άνδρες εκπροσωπούσαν ή ελέγχαν μια εκπληκτική συγκέντρωση του εθνικού κεφαλαίου. Σε περίπου δέκα ημέρες μυστικών συναντήσεων, συνέταξαν το σχέδιο για αυτό που θα γινόταν το Ομοσπονδιακό Αποθεματικό Σύστημα. Η πρόταση, γνωστή ως Σχέδιο Aldrich, καθόρισε ένα πλαίσιο για μια κεντρική τραπεζική αρχή που θα μπορούσε να εκδίδει ελαστικό νόμισμα, να λειτουργεί ως δανειστής τελευταίας αναφοράς και να διαχειρίζεται τη χρηματική ποσότητα με μια ευελιξία που το χρυσό πρότυπο δεν επέτρεπε. Ο Νόμος του Ομοσπονδιακού Αποθεματικού τέθηκε σε ισχύ στις 23 Δεκεμβρίου 1913, επιλεγμένος στρατηγικά όταν οι περισσότεροι βουλευτές ήταν ήδη σε διακοπές. Ίδρυσε μια κεντρική τράπεζα που αποτελείται από δώδεκα περιφερειακές τράπεζες, συντονιζόμενες μέσω μιας κεντρικής Διοικούσας Επιτροπής στην Ουάσινγκτον, ένα υβριδικό πλάσμα, εν μέρει δημόσιο και εν μέρει ιδιωτικό, με τις καθημερινές λειτουργίες του να επηρεάζονται σε μεγάλο βαθμό από τις ίδιες τις ιδιωτικές τράπεζες που υποτίθεται ότι ρύθμιζε. Η δημιουργία του Ομοσπονδιακού Αποθεματικού σημάδεψε μια νέα εποχή στην παγκόσμια χρηματοοικονομική. Τοποθέτησε τη δύναμη να δημιουργεί χρήμα, την πιο καθοριστική δύναμη σε κάθε κοινωνία, στα χέρια ενός θεσμού που λειτουργεί σε μεγάλο βαθμό πέρα από τη δημοκρατική ευθύνη. Κάθε μεγάλο έθνος υιοθέτησε τελικά το ίδιο μοντέλο: η Τράπεζα της Αγγλίας, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, η Τράπεζα της Ιαπωνίας, η Τράπεζα Αποθεματικών της Ινδίας, η Κεντρική Τράπεζα της Βραζιλίας. Τα ονόματα διαφέρουν, αλλά η αρχιτεκτονική είναι πανομοιότυπη. Από αυτούς τους θεσμούς προέρχεται η σύγχρονη παγίδα του fiat χρήματος, και οι εκτυπωτές χρήματος τους χρηματοδοτούν τους πολέμους, τις διασώσεις και τις μεταβιβάσεις πλούτου που χαρακτηρίζουν την εποχή μας.