Ο Κύκλος της Φθοράς

“Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, αλλά ομοιοκαταληκτεί.” - Mark Twain

Συχνά θεωρούμε την τρέχουσα οικονομική αστάθεια, τον πληθωρισμό, τις διασώσεις, τα ογκώδη βουνά χρέους, ως αποκλειστικά σύγχρονα προβλήματα. Υποθέτουμε ότι η κατάστασή μας είναι διαφορετική, ότι οι θεσμοί μας είναι πιο εκλεπτυσμένοι, ότι η τεχνολογία μας προσφέρει δυνατότητες που έλλειπαν σε προηγούμενους πολιτισμούς. Λέμε στον εαυτό μας ότι οι νομισματικές αποτυχίες της ιστορίας ήταν προϊόν άγνοιας, και ότι οι μορφωμένοι, βασισμένοι σε δεδομένα πολιτικοί μας ξέρουν καλύτερα. Δεν είναι διαφορετικοί. Είναι τα προβλέψιμα, επαναλαμβανόμενα συμπτώματα μιας νομισματικής τεχνολογίας που φτάνει στο τέλος του κύκλου ζωής της. Σε όλη τη γεωγραφία και τις εποχές, από τους ζιγκουράτ της Μεσοποταμίας έως τις αίθουσες συναλλαγών της Wall Street, η ανθρωπότητα συνεχίζει να πέφτει στην ίδια ακριβώς παγίδα. Μπορούμε να το ονομάσουμε Κύκλος Fiat.

Ο κύκλος διανύει τέσσερις διακριτές και αναγνωρίσιμες φάσεις, τόσο αξιόπιστες όσο οι εποχές, τόσο προβλέψιμες όσο η βαρύτητα. Φάση Πρώτη: Σκληρό Χρήμα. Μια κοινωνία υιοθετεί μια σπάνια πρώτη ύλη, χρυσό, ασήμι, χαλκό, ή ακόμα και κοχύλια και πέτρες σε παλαιότερες εποχές, ως νομισματική της βάση. Η εμπιστοσύνη είναι υψηλή επειδή το χρήμα είναι δύσκολο να παραχθεί. Απαιτεί πραγματική προσπάθεια, πραγματική ενέργεια, πραγματική εργασία για να δημιουργηθούν νέες μονάδες. Η οικονομία ανθίζει επειδή το μέτρο είναι σταθερό. Οι έμποροι μπορούν να σχεδιάζουν, οι τεχνίτες να επενδύουν στην τέχνη τους, και οι οικογένειες να αποταμιεύουν με σιγουριά. Αυτή είναι η χρυσή εποχή, κυριολεκτικά. Φάση Δεύτερη: Χαρτοποιήσεις. Καθώς επεκτείνεται το εμπόριο και η οικονομία γίνεται πιο πολύπλοκη, η μεταφορά βαρέων μετάλλων γίνεται άβολη και επικίνδυνη. Οι κηδεμόνες, είτε είναι τράπεζες, χρυσοχόοι ή κυβερνήσεις, αρχίζουν να εκδίδουν χάρτινα αποδείξεις που αντιπροσωπεύουν τον χρυσό που φυλάσσεται στα θησαυροφυλάκιά τους. Η μεταφορά χαρτιού είναι ευκολότερη από τη μεταφορά μετάλλου. Οι άνθρωποι αρχίζουν να ανταλλάσσουν τις χάρτινες αποδείξεις σαν να ήταν ο ίδιος ο χρυσός. Στην αρχή, αυτή είναι μια γνήσια καινοτομία ευκολίας. Το χαρτί είναι πλήρως εγγυημένο. Κάθε απόδειξη μπορεί να εξαργυρωθεί για τον φυσικό χρυσό που αντιπροσωπεύει. Το σύστημα λειτουργεί υπέροχα για κάποιο διάστημα. Φάση Τρίτη: Αναστολή και Επέκταση. Εδώ ο πειρασμός γίνεται ακαταμάχητος. Οι κηδεμόνες, οι τράπεζες, οι κυβερνήσεις, οι φύλακες των θησαυροφυλακίων, συνειδητοποιούν ότι σε κάθε δεδομένη στιγμή, μόνο ένα μικρό κλάσμα των κατόχων αποδείξεων πραγματικά έρχεται να εξαργυρώσει το χαρτί τους για χρυσό. Οι περισσότεροι εμπιστεύονται το χαρτί και δεν ενοχλούνται ποτέ. Αυτό δημιουργεί μια ευκαιρία πολύ κερδοφόρα για να αντισταθεί κανείς: οι κηδεμόνες αρχίζουν να εκδίδουν περισσότερες χάρτινες αποδείξεις από όσο υπάρχει χρυσός στο θησαυροφυλάκιο. Δημιουργούν χρήμα από το τίποτα. Χρήμα που μοιάζει πανομοιότυπο με τις νόμιμες αποδείξεις αλλά δεν έχει φυσική εγγύηση. Χρησιμοποιούν αυτό το φαντασματικό χρήμα για να χρηματοδοτήσουν πολέμους, δημόσια έργα, προσωπικές πολυτέλειες, ή να σώσουν από κρίση τους συμμάχους τους. Τελικά, αναπόφευκτα, η υποψία μεγαλώνει. Οι άνθρωποι αρχίζουν να αμφισβητούν αν πραγματικά υπάρχει αρκετός χρυσός για να εγγυηθεί όλο το χαρτί που κυκλοφορεί. Ξεκινά μια τραπεζική πανίδα. Η κυβέρνηση ανταποκρίνεται αναστέλλοντας τη μετατροπή και κηρύσσοντας ότι το χαρτί δεν μπορεί πλέον να ανταλλαχθεί με χρυσό. Το χαρτί είναι πλέον χρήμα με διάταγμα. Fiat. Φάση Τέταρτη: Κατάρρευση. Χωρίς άγκυρα στη φυσική πραγματικότητα, η εκτύπωση επιταχύνει. Κάθε κρίση αντιμετωπίζεται με περισσότερη εκτύπωση. Κάθε γύρος εκτύπωσης δημιουργεί τις συνθήκες για την επόμενη κρίση. Το νόμισμα χάνει αξία. Οι τιμές αυξάνονται. Η εμπιστοσύνη εξατμίζεται. Η κοινωνία επαναρυθμίζεται. Μερικές φορές μέσω υπερπληθωρισμού που σβήνει τις αποταμιεύσεις σε μια νύχτα, μερικές φορές μέσω επανάστασης που καταρρίπτει την παλιά τάξη, μερικές φορές μέσω μιας αργής, δεκαετιών μείωσης που αφήνει όλους φτωχότερους και πιο απελπισμένους από την προηγούμενη γενιά. Το μάθημα κραυγάζει από κάθε σελίδα κάθε ιστορικού βιβλίου που έχει γραφτεί ποτέ, και όμως ποτέ δεν μαθαίνεται: ο πολιτικός περιορισμός δεν είναι περιορισμός. Αν υπάρχει μια πόρτα που επιτρέπει σε έναν κυβερνήτη να εκτυπώσει πλούτο χωρίς εργασία, αυτή η πόρτα θα ανοίξει. Όχι ίσως. Όχι θα μπορούσε. Θα ανοίξει. Το ερώτημα δεν είναι ποτέ αν, αλλά πότε.

Αυτός ο κύκλος δεν περιορίζεται στη Ρώμη. Ηχεί σε κάθε μεγάλο πολιτισμό. Η δυναστεία Σονγκ της Κίνας πρωτοπόρησε με το χαρτονόμισμα τον 10ο αιώνα, μόνο για να δει τον υπερπληθωρισμό να καταστρέφει το νόμισμα μέσα σε λίγες γενιές. Η γαλλική μοναρχία εξέδωσε τα ασινιά κατά τη διάρκεια της Επανάστασης, χαρτοποιήσεις με εγγύηση δημευμένες εκκλησιαστικές γαίες, και τα τυπώσε μέχρι να εξαφανιστούν μέσα σε πέντε χρόνια. Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης στη Γερμανία της δεκαετίας του 1920 υποτίμησε το μάρκο τόσο επιθετικά που οι πολίτες έκαιγαν στοίβες από χαρτονομίσματα για ζέστη επειδή ήταν φθηνότερα από τα καυσόξυλα. Ζιμπάμπουε το 2008, Βενεζουέλα τη δεκαετία του 2010, Λίβανος τη δεκαετία του 2020, τα ονόματα αλλάζουν, η γεωγραφία μετατοπίζεται, αλλά ο κύκλος είναι ο ίδιος. Κάθε fiat νόμισμα που έχει υπάρξει είτε έχει ήδη καταρρεύσει είτε βρίσκεται σε διαδικασία κατάρρευσης. Κανένα δεν έχει επιβιώσει άθικτο. Αυτή δεν είναι μια απαισιόδοξη ερμηνεία της ιστορίας, είναι μια απλή παρατήρηση του γεγονότος. Ο μέσος όρος ζωής ενός fiat νομίσματος είναι περίπου 35 χρόνια. Μερικά διαρκούν περισσότερο, υποστηριζόμενα από στρατιωτική δύναμη ή καθεστώς νομίσματος αποθεματικού. Αλλά η τροχιά είναι πάντα η ίδια: επέκταση, υποτίμηση, διάβρωση της εμπιστοσύνης και τελικά αποτυχία.

Υπάρχει ένα ιστορικό παράλληλο που φωτίζει το πού βρισκόμαστε. Στα μέσα του δέκατου πέμπτου αιώνα, ο τυπογραφικός πιεστής του Γουτεμβέργου συνέτριψε το μονοπώλιο της Καθολικής Εκκλησίας πάνω στην πληροφορία. Πριν τον Γουτεμβέργο, η γνώση αντιγραφόταν με το χέρι στα μοναστήρια, η πρόσβαση ελεγχόταν από τον κλήρο και η δύναμη του θεσμού βασιζόταν στο απλό γεγονός ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν μπορούσαν να διαβάσουν τι γινόταν στο όνομά τους. Ο πιεστής έκανε την πληροφορία αντιγράψιμη, επαληθεύσιμη και διανεμήσιμη. Μέσα σε δεκαετίες, οι θέσεις του Μαρτίνου Λούθηρου κυκλοφορούσαν σε όλη την Ευρώπη και η Μεταρρύθμιση διέσχισε μια δομή εξουσίας που είχε διαρκέσει μια χιλιετία. Η Εκκλησία δεν κατέρρευσε επειδή οι άνθρωποι σταμάτησαν να πιστεύουν στον Θεό. Έχασε το μονοπώλιο της επειδή οι άνθρωποι μπορούσαν επιτέλους να διαβάσουν τη Βίβλο μόνοι τους και να δουν το χάσμα μεταξύ αυτού που κηρύσσονταν και αυτού που πρακτορευόταν.

Το Bitcoin είναι ο τυπογραφικός πιεστής του χρήματος. Οι κεντρικές τράπεζες λειτουργούν για πάνω από έναν αιώνα με την ίδια αρχή όπως η μεσαιωνική Εκκλησία: έλεγχος του ημερολογίου, έλεγχος της αφήγησης και εμπιστοσύνη ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν θα κοιτάξουν ποτέ πίσω από την αυλαία. Πόσα χρήματα τυπώνονται; Πού πηγαίνουν; Ποιοι ωφελούνται πρώτοι; Αυτές οι ερωτήσεις ήταν, μέχρι πρόσφατα, απάντητες από τους απλούς πολίτες. Το ημερολόγιο ήταν κλειστό. Το Bitcoin το ανοίγει. Κάθε συναλλαγή είναι δημόσια. Το πρόγραμμα προσφοράς είναι ορατό σε όποιον θέλει να δει. Οι κανόνες δεν μπορούν να αλλάξουν από επιτροπή. Για πρώτη φορά, το χάσμα μεταξύ αυτού που λένε ότι κάνουν οι νομισματικές αρχές και αυτού που πραγματικά κάνουν είναι ελεγκτό από κάθε άνθρωπο στη γη. Ζούμε μια νομισματική Μεταρρύθμιση και όπως η πρωτότυπη, οι κατεστημένοι θα την πολεμήσουν με κάθε εργαλείο που έχουν. Και όπως η πρωτότυπη, η τεχνολογία έχει ήδη ξεφύγει. Δεν μπορείς να ξε-εφεύρεις τον τυπογραφικό πιεστή και δεν μπορείς να ξε-εφεύρεις το Bitcoin.

Ζούμε αυτή τη στιγμή στα τελευταία στάδια της Φάσης Τρία, πλησιάζοντας γρήγορα στη Φάση Τέσσερα. Το ερώτημα μπροστά μας δεν είναι αν το τρέχον σύστημα θα αποτύχει. Το ερώτημα είναι τι έρχεται μετά.