1971: Ngày Thế Giới Tách Rời Khỏi Thực Tại

"Cụm từ đó - tạm thời - là lời nói dối đắt giá nhất trong lịch sử tài chính."

Nếu bạn nghiên cứu các biểu đồ dữ liệu kinh tế dài hạn về tiền lương, bất bình đẳng, mức nợ, chi phí sinh hoạt, tỷ lệ tiết kiệm, năng suất, bạn sẽ nhận thấy một điều đáng chú ý. Hầu hết chúng đều phá vỡ xu hướng lịch sử vào cùng một năm. Những đường từng đi lên song song trong nhiều thập kỷ đột ngột phân kỳ. Những mối quan hệ từng ổn định qua nhiều thế hệ bỗng chốc tan vỡ. Như thể một trận động đất làm rung chuyển nền móng của nền kinh tế toàn cầu và mọi thứ xây dựng trên đó bắt đầu xê dịch và nứt vỡ. Năm đó là 1971.

Trước năm 1971, năng suất và tiền lương tăng trưởng song hành. Khi người lao động làm việc hiệu quả hơn, khi họ tạo ra nhiều sản phẩm hơn mỗi giờ, họ được thưởng bằng mức lương tăng tương ứng. Điều này hợp lý một cách trực quan và phản ánh nguyên tắc công bằng cơ bản: bạn sản xuất nhiều hơn, bạn kiếm được nhiều hơn. Sau năm 1971, những đường đó phân kỳ dữ dội. Năng suất tiếp tục tăng, được đẩy bởi đổi mới công nghệ không ngừng. Nhưng tiền lương thì dừng lại. Người lao động trung bình tạo ra ngày càng nhiều giá trị mỗi năm nhưng nhận lại một phần ngày càng nhỏ của giá trị đó.

Để hiểu tại sao điều này xảy ra, tại sao nền kinh tế hiện đại cảm thấy như một chiếc máy chạy bộ không ngừng tăng tốc trong khi chúng ta vẫn dậm chân tại chỗ, chúng ta phải quay lại ngày thế giới lặng lẽ tách rời khỏi thực tế.

Vào tháng 7 năm 1944, khi Thế chiến II đang tiến đến hồi kết, các đại biểu từ 44 quốc gia Đồng minh tập trung tại Khách sạn Mount Washington ở Bretton Woods, New Hampshire. Nhiệm vụ của họ thật vĩ đại: thiết kế một trật tự tiền tệ quốc tế mới để ngăn chặn các cuộc mất giá cạnh tranh và chiến tranh thương mại đã góp phần gây ra Đại suy thoái và, từ đó, dẫn đến chính cuộc chiến.

Hệ thống họ tạo ra đơn giản một cách tinh tế. Đồng đô la Mỹ sẽ đóng vai trò là đồng tiền dự trữ toàn cầu, chiếc neo mà tất cả các đồng tiền khác sẽ được neo vào. Nhưng bản thân đồng đô la sẽ được neo vào vàng, với tỷ lệ cố định 35 đô la mỗi ounce. Bất kỳ chính phủ nước ngoài nào cũng có thể trình đồng đô la dư thừa của mình cho Kho bạc Hoa Kỳ và nhận lại vàng theo tỷ lệ đảm bảo đó.

Đó là một bản vị vàng không hoàn hảo. Được điều tiết thông qua đồng đô la thay vì trực tiếp thông qua vàng. Nhưng dù sao đó vẫn là một tiêu chuẩn. Có một chiếc neo vật lý. Hệ thống áp đặt kỷ luật. Nếu Hoa Kỳ in quá nhiều đô la, các quốc gia khác có thể đơn giản đổi chúng lấy vàng, làm cạn kiệt kho dự trữ của Mỹ và buộc phải có trách nhiệm tài chính.

Chiếc neo này tồn tại hơn hai mươi lăm năm, và trong những năm đó, nền kinh tế toàn cầu trải qua sự tăng trưởng, ổn định và thịnh vượng chưa từng có được chia sẻ rộng rãi. Sự sắp xếp này là lý do tại sao câu chuyện về tiền tệ hiện đại, một phần, là câu chuyện của Mỹ: đồng đô la nằm ở trung tâm mạng lưới, và mọi đồng tiền khác đều bị buộc vào nó. Điều gì xảy ra với đồng đô la thì cũng xảy ra, một cách gián tiếp, với thế giới.

Vào cuối những năm 1960, Hoa Kỳ đang chi tiêu quá mức. Họ đang tham chiến ở Việt Nam. Một cuộc xung đột tiêu tốn một lượng khổng lồ người, vật chất và tiền bạc, đồng thời xây dựng nhà nước phúc lợi "Xã hội Vĩ đại" trong nước. Đây chính là cái bẫy "Súng và Bơ" kinh điển: một quốc gia cố gắng tiến hành chiến tranh ở nước ngoài và tài trợ các chương trình xã hội trong nước mà không yêu cầu công dân của mình trả tiền cho cả hai thông qua thuế. Giải pháp, như thường lệ, là in thêm tiền. Hoa Kỳ đang tạo ra nhiều đô la hơn lượng vàng họ có để đảm bảo. Và các quốc gia khác đã nhận ra điều đó.

Dưới thời Tổng thống Charles de Gaulle, Pháp bắt đầu tích cực đổi lượng đô la dư thừa của mình lấy các thỏi vàng, gửi tàu vượt Đại Tây Dương để thu về kim loại quý. Các quốc gia khác cũng làm theo. Kho vàng tại Fort Knox bắt đầu cạn kiệt với tốc độ đáng báo động.

Vào tối Chủ nhật ngày 15 tháng 8 năm 1971, Tổng thống Richard Nixon xuất hiện trên truyền hình toàn quốc. Trong một bài phát biểu cắt ngang chương trình truyền hình phương Tây nổi tiếng Bonanza, được chọn cố ý để tối đa hóa lượng khán giả, ông tuyên bố rằng Hoa Kỳ sẽ "tạm thời" đình chỉ khả năng chuyển đổi đô la sang vàng. Từ "tạm thời" đó có lẽ là lời nói dối đắt giá nhất trong lịch sử tài chính nhân loại. Cửa sổ vàng không bao giờ mở lại. Sự đình chỉ tạm thời trở thành vĩnh viễn. Và trong hành động duy nhất đó, toàn bộ kiến trúc tiền tệ của nền kinh tế toàn cầu đã bị biến đổi.

Vào buổi tối tháng Tám đó, mọi đồng tiền trên trái đất đều trở thành tiền pháp định. Lần đầu tiên trong toàn bộ lịch sử nhân loại, toàn cầu vận hành bằng loại tiền không có bất kỳ sự đảm bảo vật chất nào. Không phải đảm bảo một phần. Không phải đảm bảo không hoàn hảo. Hoàn toàn không có đảm bảo. Đồng tiền chỉ có giá trị như những gì chính phủ nói, và không hơn. Điều này đã thay đổi cấu trúc động lực của Văn minh chỉ sau một đêm, theo những cách vẫn đang tiếp diễn hơn năm mươi năm sau.

Thứ nhất, tiền trở thành nợ. Trong hệ thống tiền pháp định sau năm 1971, tiền mới được tạo ra khi một khoản vay được phát hành. Khi một ngân hàng cho vay, họ không cho vay từ các khoản tiền gửi hiện có, mà tạo ra tiền mới từ hư không, tiền chỉ tồn tại như một mục trong sổ cái. Để có thêm tiền trong hệ thống, bạn phải tạo thêm nợ. Tăng trưởng kinh tế vĩnh viễn, mệnh lệnh thúc đẩy mọi chính sách hiện đại, đòi hỏi sự mở rộng nợ vĩnh viễn. Điều này tạo ra một hệ thống có cấu trúc nghiện vay mượn, một hệ thống mà việc giảm nợ không chỉ đau đớn mà còn có khả năng thảm khốc.

Thứ hai, khoảng cách năng suất - tiền lương mở ra như một vết thương. Trước năm 1971, khi người lao động trở nên năng suất hơn nhờ công nghệ và cải tiến quy trình, tiền lương của họ tăng lên tương ứng. Lợi ích từ năng suất được chia sẻ giữa vốn và lao động. Sau năm 1971, năng suất tiếp tục tăng, nhưng tiền lương thì dừng lại. Lợi ích từ năng suất tăng bị hút đi bởi sự mất giá của đồng tiền. Tiền mới in không chảy đến người lao động mà đến những người nắm giữ tài sản: cổ phiếu, bất động sản, công cụ tài chính. Những người gần máy in tiền nhất trở nên giàu có hơn. Những người phụ thuộc vào tiền lương ngày càng tụt hậu.

Hiệu ứng Cantillon, quan sát rằng những người gần nhất với việc tạo tiền mới được hưởng lợi với cái giá phải trả bởi những người xa nhất, đã từ một khái niệm lý thuyết trở thành đặc điểm xác định của nền kinh tế hiện đại.

Chúng ta là những đứa con của năm 1971. Mọi sự bực bội kinh tế mà chúng ta cảm thấy, cảm giác rằng chúng ta làm việc chăm chỉ hơn để nhận được ít hơn, rằng hệ thống đã bị gian lận, rằng tầng lớp trung lưu đang bị bào mòn, đều bắt nguồn từ buổi tối tháng Tám đó khi chiếc neo cuối cùng với thực tế bị cắt đứt. Sự biến động, bất bình đẳng, và tuyệt vọng mà chúng ta thấy ngày nay là âm thanh của thí nghiệm đang chạm đến giới hạn của nó.